Экономика 2.0. Карантиннен кейін қалай өмір сүреміз?

25 наурыз, 18:58

Фото: Nege.kz

Мұнай бағасының құлауы, коронавирустың өршуі мен карантин біздің экономикалық ахуалымызды қаншалықты өзгертуі мүмкін? Бірден айта кетейік, карантин басталғалы бері ертеңімізге қатысты болжамдар сап тиылды. Экономистердің өздері нақты модельдер жасауға қауқарсыз болып отыр. 

Moodys болжауынша, мұнайдың құлауынан Қазақстан экономикасы ішкі жалпы ұлттық өнімнің 3 пайызын жоғалтады. Бұл дегеніміз 1,8 триллион теңге. Бұл тек мұнай бойынша ғана келетін шығын. Енді карантин бар. Банктердің есебінше карантин кезінде шағын және орта бизнес тарапынан қайтарылмайтын несие сомасы 600 миллиард теңгені құрауы мүмкін. Кеше әлеуметтік маңызы бар тауарларды сыртқа экспорттауға тиым салынды. Одан қанша кіріс жоғалтатынымыз әлі есептелмеді.

Экономистердің өздері де абдырап қалған сыңайда. Себебі, бұған дейін сеніп келген заңдылықтар, модельдер, бағыттар, бәрі желге ұшып жатыр. Циклде хаос басталғандықтан, еш нәрсені нақты болжау мүмкін емес.

Мысалы экономист Айдархан Құсайынов дағдарысты екіге бөлу керек деп есептейді. "Бірінші дағдарыс - бұл ғаламдық және ұзақ мерзімді болып келеді. Ол бүкіл әлемдегі сұраныстың төмендеуімен байланысты. Көптеген елдерде қабылданып отырған шаралар дәл осы ұзақ мерзімді дағдарысқа қарсы тұруға бағытталған. Мұндай шараларға базалық мөлшерлемені төмендету, мемлекеттік сатып алуларды кеңейту, бизнесті және халықты несиелендірумен байланысты барлық мәселелер, салық төлемдерін кейінге қалдыру және тағы басқалары кіреді".

Және өзіміз қолдан істеп отырған екінші дағдарыс бар.

Төтенше жағдай режимі мен карантиндердің енгізілуінен кейінгі дағдарыс. Халыққа тікелей әсер етеді. Кірісі күнделікті қызмет көрсетумен байланысты адамдар табысынан айрылып отыр.

Бүгінге дейін карантиннің қанша шығын әкелгенін ешкім есептеген жоқ. Бір белгілісі - оның бітетін нақты мерзімі бар. Ол - 15 cәуір. Қазіргі барлық есептеулер осыған негізделген. Және де жалпы биліктің экономиканы қолдауға бағытталған қаржы көлемін 4,4 триллион теңге шамасында бекіткені, үкіметтің өте пессимистік сценарийлерге арнап дайындаған бөлек жоспары бар екенін көрсетеді.

Тақырыпқа орай: Жоғалған экономика

 

"Біздің еліміздегі дағдарыс құбылыстары қазіргі кездегі дамыған елдердің көпшілігінде байқалады. Құлдырауымыздың негізі - экономикамыздың теріс, сыртқы факторларды шамадан тыс қабылдауы" - дейді, қаржыгер Владислав Туркин.

Ішкі экономика айқын экспортқа бағдарланған, Сонымен бірге айтарлықтай импортқа тәуелді. "Голланд ауруы" деп аталатын ауру біздің елде бұрыннан бері түбегейлі тамыр жайып алды. Мұндай аурумен ауыратын экономикада ақша-несие саясатының және басқа да монетарлық факторлардың әсері жағымды нәтиже бермейді. Тіпті жұмыс істемеуі де ғажап емес.

Қазір үкімет тек қана бүгінгі жағдайдың салдарын тез әрі жедел шешіп, қиындықтарға жауап қата алады. Жүйелік өзгерістер енгізуге кешігіп қалдық. Бірақ, егер дағдарыстан шығатын болсақ, мұнай бағасына тәуелділіктен құтқаратын үлкен өзгерістерді тез арада іске асыру керектігін кез келген азамат қолдайтын болады. "Дағдарыстың бір жақсы жері, ол экономикалық қиындықтарға алып келсе де, сананы тез өзгертуге мүмкіндік береді" - дейді, Экономикалық бастамаларды қолдау қорының сарапшылары.

Кез-келген жүйелі реформаның алдында үлкен бір дағдарыс, немесе барлығын селк еткізген құбылыс тұрады. Мысалы, мұнайға деген тәуелділіктен құтылу керектігіміз кем дегенде соңғы 15 жыл бойы толассыз айтылып келе жатыр. Оған барлығы келіссе де, ештеңе істелінген жоқ. Мұндай шок ұстататын дағдарыстар - азаматтарды бір идея айналасына топтастырып, қажетті өзгерістерді тез арада болдыруға таптырмайтын мүмкіндік.

Карикатура: Ғалым Смағұлұлы

 

Карантин біткеннен кейін азаматтардың өмірі қалай өзгереді?

Өкінішке орай, каранттиннің аяқталуы ақпандағы мамыражай жағдайды қайтадан алып келмейді. Біріншісі - төленбейтін демалысқа шыққан азаматтар кем дегенде бір айлық жалақысын жоғалтады. Екіншісі - осы жағдайды сылтау қылып көтеріліп алған баға қайтадан орнына түспейді. Үшіншісі - халық тағам, күнделікті өмірге қажетті тұрмыстық химия, бензин сияқты бірінші кезектегі тауарлар тұтынуын жалғастырса да, қалғанның барлығын қысқартады. Демек, түрлі қызмет көрсету саласында жүрген кәсіпкерлер шығынға батып, киім-кешек, аксессуарлар, ойыншықтар, электроника саудасы күрт құлдырамақ. Төртіншісі - қаржы саласындағы қиындықтар. Ломбардтар, кредиттік ұйымдар қазір енгізілген шегерімнен кейін табыстан айрылып, біразы нарықтан кетуге мәжбүр болады. Жеке кәсіпкерлердің көбісі тоқтап қалған жұмысын жалғастыра алмауы мүмкін.

 

Жағдай түзелу үшін не істеу керек?

Қазақстан экономикасы 100 пайыз сыртқы факторларға тәуелді. Ең алдымен, мұнай бағасының кем дегенде барреліне 40 долларға өсуі біздің бюджет үшін өте маңызды. Бизнестің тоқтап қалуынан бұған дейін жиналып жүрген салық көлемінің жартысынан айрылып қалу қаупі бар. Сонымен бірге, экспортты қайтадан қалыпқа келтіру үшін Қытайдың қайта оянуы мен Еуропадағы карантиннің тезірек аяқталуы қажет.

#экономика #кризис #мұнай
ҰҚСАС ЖАЗБАЛАР
Яндекс рекомендации